DoseFacts

पॅरासिटामॉल (Paracetamol in Marathi): उपयोग, कसे काम करते, औषधे

इतर भाषांमध्ये: English हिन्दी தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ বাংলা ગુજરાતી മലയാളം

पॅरासिटामॉल (याला ॲसिटामिनोफेनही म्हणतात) हे ताप कमी करण्यासाठी आणि सौम्य ते मध्यम वेदनेपासून आराम मिळवण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे. डोकेदुखी, अंगदुखी, दातदुखी, मासिक पाळीतील वेदना आणि सर्दी, फ्लू व व्हायरल संसर्गातील ताप यांसाठी ते वापरले जाते. ते लक्षणांपासून आराम देते, पण त्यामागील संसर्ग किंवा आजारावर उपचार करत नाही.

वैद्यकीय पुनरावलोकन: V.Ragha Sai Pravallika, B.Pharm · नोंदणी क्र. TG081267 (Telangana Pharmacy Council)

शेवटचे पुनरावलोकन:

शेवटचे अपडेट: · चूक कळवा

पॅरासिटामॉल थोडक्यात. कशासाठी वापरतात: ताप, डोकेदुखी, अंगदुखी, दातदुखी, मासिक पाळीतील वेदना. आधी डॉक्टरांना विचारा: यकृताचा आजार, नियमित किंवा जास्त दारू पिणे, 50 किलोपेक्षा कमी वजन किंवा अपुरे जेवण, मूत्रपिंडाचा (किडनी) गंभीर आजार, गर्भधारणा किंवा स्तनपान, पूर्वी पॅरासिटामॉलची ॲलर्जी झाली असल्यास, मुलाला औषध देणे. यासाठी लगेच वैद्यकीय मदत घ्या: चेहरा, ओठ किंवा घसा सुजणे, श्वास घेण्यास त्रास, त्वचेवर फोड येणे किंवा त्वचा सोलवटणे, त्वचा किंवा डोळे पिवळे पडणे, किंवा गडद रंगाची लघवी, विनाकारण काळे-निळे डाग पडणे किंवा रक्तस्राव, 3 दिवसांपेक्षा जास्त राहणारा ताप. जास्त प्रमाणात घेणे: सर्दी आणि फ्लूच्या अनेक औषधांमध्येही पॅरासिटामॉल असते, म्हणून दुप्पट डोस होऊ नये यासाठी लेबल तपासा. खूप जास्त घेणे ही आणीबाणी आहे, बरे वाटत असले तरीही: 112 वर कॉल करा. डोस: लेबलवर छापल्याप्रमाणे किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याप्रमाणे घ्या.

पॅरासिटामॉल कसे काम करते?

पॅरासिटामॉल मुख्यतः मेंदू आणि पाठीच्या कण्यात (स्पायनल कॉर्ड) काम करते. ते प्रोस्टाग्लँडिन नावाच्या रासायनिक संदेशवाहकांची निर्मिती कमी करते, जे शरीराचे तापमान वाढवतात आणि नसांना वेदनेसाठी जास्त संवेदनशील बनवतात. आयबुप्रोफेनसारख्या NSAID औषधांप्रमाणे ते सूज फारशी कमी करत नाही.

पॅरासिटामॉल कसे घ्यावे

लेबलवरील सूचना किंवा डॉक्टरांचा सल्ला पाळा. प्रौढांसाठी, लेबलवर साधारणपणे सर्व औषधे मिळून 24 तासांत जास्तीत जास्त 4 g (4,000 मिग्रॅ) पर्यंत घेण्याची परवानगी दिलेली असते, आणि दोन डोसमध्ये किमान 4 तासांचे अंतर ठेवावे लागते. मुलांसाठी डॉक्टरांनी वजनानुसार ठरवलेला डोस लागतो, आणि 3 दिवसांपेक्षा जास्त काळ ताप राहिल्यास डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्यावी.

पॅरासिटामॉल चे दुष्परिणाम

पॅरासिटामोल योग्य डोसमध्ये घेतल्यास साइड इफेक्ट (दुष्परिणाम) क्वचितच होतात. जास्त प्रमाणात घेतल्यामुळे लिव्हर (यकृत) खराब होणे हा मुख्य धोका आहे.

क्वचित किंवा सौम्य

  • मळमळ वाटणे
  • अंगावर सौम्य पुरळ

दुर्मिळ पण गंभीर: त्वरित वैद्यकीय मदत घ्या

  • गंभीर ॲलर्जीची प्रतिक्रिया होत असल्याची लक्षणे: चेहरा, ओठ किंवा घसा सुजणे, श्वास घ्यायला त्रास, किंवा अचानक सर्वांगावर पुरळ येणे
  • त्वचा लाल होऊन फोड येणे किंवा त्वचा सोलवटणे; हे पहिल्यांदा औषध घेतानाही होऊ शकते. औषध थांबवा आणि लगेच वैद्यकीय मदत घ्या
  • त्वचा किंवा डोळे पिवळे होणे, गडद रंगाची लघवी, किंवा पोटाच्या वरच्या उजव्या बाजूला दुखणे; ही लिव्हर (यकृत) खराब झाल्याची लक्षणे असू शकतात
  • नेहमीपेक्षा जास्त वळ उमटणे, रक्तस्राव होणे किंवा वारंवार इन्फेक्शन होणे; ही रक्ताच्या विकाराची अतिशय दुर्मिळ लक्षणे आहेत

कोणी काळजी घ्यावी

बहुतेक लोक पॅरासिटामोल सुरक्षितपणे घेऊ शकतात, पण काही जणांना लिव्हर (यकृत) खराब होण्याचा धोका जास्त असतो किंवा वेगळा डोस लागतो, म्हणून त्यांनी आधी डॉक्टरांना विचारावे.

लेबलनुसार हे कधी वापरू नये

  • पॅरासिटामोल किंवा गोळीतील कोणत्याही घटकाची ॲलर्जी असल्यास
  • पॅरासिटामोल असलेले दुसरे औषध आधीच घेत असल्यास
  • लिव्हरचा आजार, किंवा पूर्वी लिव्हरचे त्रास झाले असल्यास
  • नियमितपणे किंवा खूप प्रमाणात दारू पिणे
  • शरीराचे वजन 50 किलोपेक्षा कमी असणे, कुपोषण, किंवा बराच काळ काही न खाणे
  • किडनीचा गंभीर आजार
  • गर्भावस्था किंवा स्तनपान: गरज असल्यास पॅरासिटामोल सामान्यपणे वापरले जाते, पण डॉक्टरांना विचारा आणि कमीत कमी डोस कमीत कमी काळासाठी घ्या
  • पूर्वी पॅरासिटामोलची ॲलर्जीची प्रतिक्रिया झाली असल्यास
  • मुले: फक्त मुलांसाठीचा प्रकार आणि डॉक्टरांनी सांगितलेल्या डोसमध्येच वापरा

पॅरासिटामॉल सोबत परिणाम करणारी औषधे आणि गोष्टी

पॅरासिटामोलची इतर औषधांशी होणारी प्रतिक्रिया कमी आहे, पण काही औषधे आणि सवयी यामुळे ते किती सुरक्षित किंवा परिणामकारक ठरते यात बदल होतो. तुम्ही जे काही घेता ते सर्व डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टला सांगा.

  • पॅरासिटामोल असलेली इतर औषधे, यात सर्दी-फ्लूची अनेक औषधे आणि काही मिश्र वेदनाशामक औषधे येतात: ओव्हरडोस (औषध जास्त घेणे) होण्याचा धोका
  • वॉरफरिन आणि तत्सम रक्त पातळ करणारी औषधे: पॅरासिटामोल नियमित घेतल्यास त्यांचा परिणाम आणि रक्तस्रावाचा धोका वाढू शकतो
  • कार्बामाझेपिन, फिनायटोइन आणि फिनोबार्बिटल यांसारखी फिट्स (एपिलेप्सी) ची औषधे, तसेच क्षयरोगाची (TB) औषधे रिफाम्पिसिन आणि आयसोनियाझिड: लिव्हर (यकृत) खराब होण्याचा धोका वाढू शकतो
  • मेटोक्लोप्रामाइड आणि डॉम्पेरिडोन (मळमळीसाठी): यामुळे पॅरासिटामोल जलद काम करू शकते
  • कोलेस्टायरामिन (कोलेस्टेरॉलसाठी): एकाच वेळी घेतल्यास पॅरासिटामोल शरीरात शोषले जाण्याचे प्रमाण कमी होते
  • फ्लुक्लोक्सासिलिन (एक अँटिबायोटिक): दोन्ही घेतल्यास क्वचित रक्तात ॲसिड (आम्ल) गंभीर प्रमाणात साचू शकते, मुख्यतः खूप आजारी असलेल्या लोकांमध्ये
  • दारू: नियमित किंवा खूप प्रमाणात दारू प्यायल्यास लिव्हर (यकृत) खराब होण्याचा धोका वाढतो

कोणी जास्त घेतल्यास

पॅरासिटामोल जास्त प्रमाणात घेणे ही वैद्यकीय आणीबाणी (तातडीची परिस्थिती) आहे, व्यक्तीला बरे वाटत असले तरीही. पुढील 1 ते 3 दिवसांत सुरुवातीची लक्षणे फारशी नसताना किंवा अजिबात नसतानाही लिव्हरला गंभीर इजा होऊ शकते. उपचार 8 तासांच्या आत सुरू केल्यास सर्वात चांगला परिणाम होतो, म्हणून लगेच 112 वर कॉल करा किंवा जवळच्या हॉस्पिटलमध्ये (दवाखान्यात) जा आणि औषधाचे पाकीट सोबत घ्या.

भारतात

भारतातील कमाल किंमत, अत्यावश्यक औषधांच्या यादीतील समावेश आणि कायदेशीर स्थिती याबद्दलची माहिती सरकारी अधिसूचनांमधून घेतली आहे.

किंमत मर्यादा (NPPA)

  • 500 mg गोळीप्रति गोळी ₹0.93
  • 650 mg गोळीप्रति गोळी ₹2.05
  • 120 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रवप्रति mL ₹0.62
  • 125 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रवप्रति mL ₹0.38
  • 250 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रवप्रति mL ₹0.68
  • 80 mg सपोझिटरीप्रति सपोझिटरी ₹6.82
  • 170 mg सपोझिटरीप्रति सपोझिटरी ₹8.14

राष्ट्रीय औषध किंमत प्राधिकरणाने (NPPA) ठरवलेली कमाल किंमत, GST वगळून, १ एप्रिल, २०२६ पासून लागू (२५ मार्च, २०२६ रोजीची S.O. 1575(E)). पॅकवर छापलेली किंमत (MRP) या किमतीत GST जोडून येणाऱ्या रकमेपेक्षा जास्त असू शकत नाही.

अत्यावश्यक औषध (NLEM)

राष्ट्रीय अत्यावश्यक औषध यादी (NLEM) 2022 मध्ये समाविष्ट: 500 mg गोळी, 650 mg गोळी, 120 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रव, 125 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रव, 250 mg/5 mL तोंडाने घ्यायचे द्रव, 150 mg/mL इंजेक्शन, 80 mg सपोझिटरी, 170 mg सपोझिटरी.

भारतातील नियामक स्थिती

भारतात विक्रीसाठी मंजूर. फक्त पॅरासिटामोल असलेले औषध सीडीएससीओच्या बंदी घातलेल्या औषधांच्या यादीत नाही. पॅरासिटामोलला इतर औषधांसोबत जोडणारी काही फिक्स्ड-डोस कॉम्बिनेशन्स ऑगस्ट 2024 मध्ये बंदी घातलेली आहेत, म्हणून पाकिटावरील घटकांची यादी तपासा.

औषधाचा प्रकार

पॅरासिटामॉल हे या प्रकारचे औषध आहे.

पॅरासिटामॉल असलेली औषधे

भारतात विकल्या जाणाऱ्या या औषधांमध्ये पॅरासिटामॉल असते. ती वर्णक्रमाने दिली आहेत, क्रमवारीनुसार नाहीत.

पॅरासिटामॉल कशासाठी वापरले जाते?

पॅरासिटामॉल असलेली औषधे या स्थितींमध्ये वापरली जातात.

नेहमीचे प्रश्न

पॅरासिटामॉल आणि ॲसिटामिनोफेन एकच आहेत का?

हो. भारत आणि ब्रिटनमध्ये याला पॅरासिटामॉल म्हणतात, आणि अमेरिकेत ॲसिटामिनोफेन. अनेक ब्रँडमध्ये ते एकटे किंवा इतर औषधांसोबत असते, म्हणून दोन औषधे एकत्र घेण्यापूर्वी लेबल तपासा, कारण त्यामुळे डोस दुप्पट होऊ शकतो.

एका दिवसात किती पॅरासिटामॉल घेता येते?

लेबल किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याचे पालन करा. प्रौढांसाठी लेबलवर साधारणपणे सर्व औषधे मिळून 24 तासांत जास्तीत जास्त 4 ग्रॅम, आणि दोन डोसमध्ये किमान 4 तासांचे अंतर दिलेले असते. यकृताचा त्रास, कमी वजन किंवा नियमित मद्यपान असलेल्यांसाठी मर्यादा कमी असू शकते.

डेंग्यूच्या तापात पॅरासिटामॉल वापरले जाते का?

डेंग्यूमध्ये ताप आणि वेदनेसाठी साधारणपणे पॅरासिटामॉलच दिले जाते. आयबुप्रोफेन आणि ॲस्पिरिनसारखी वेदनाशामके टाळली जातात कारण त्यांनी रक्तस्रावाचा धोका वाढू शकतो. डेंग्यूमध्ये डॉक्टरांची देखरेख आवश्यक आहे; पॅरासिटामॉल फक्त लक्षणांपासून आराम देते.

डोलो 650 आणि पॅरासिटामोल एकच आहे का?

डोलो 650 हे ब्रँडचे नाव आहे. या गोळीत फक्त पॅरासिटामोल असते, प्रत्येक गोळीत 650 मिग्रॅ, म्हणजे हे औषध पॅरासिटामोलच आहे. कॅल्पोल आणि क्रोसिन यांसारखे इतर ब्रँडही पॅरासिटामोल विकतात, पण काही प्रकारांत इतर घटक मिसळलेले असतात, म्हणून पॅकवरील घटकांची यादी आणि स्ट्रेंथ वाचा.

पॅरासिटामोल आणि आयब्युप्रोफेन यांच्यात काय फरक आहे?

दोन्ही वेदना आणि ताप कमी करतात. पॅरासिटामोल मुख्यतः मेंदूमध्ये काम करते आणि सुजेवर फारसे उपयोगी नसते. आयब्युप्रोफेन हे NSAID असून ते सूज/दाहही कमी करते, पण पोटाला त्रास देऊ शकते आणि किडनीवर परिणाम करू शकते. कोणते औषध कोणाला योग्य हे त्या व्यक्तीच्या तब्येतीवर अवलंबून असते, म्हणून डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टला विचारा.

पॅरासिटामोल रिकाम्या पोटी घेता येते का?

हो. पॅरासिटामोलच्या गोळ्या जेवणासोबत किंवा जेवणाशिवाय घेता येतात. जेवणामुळे औषध काम करायला लागण्यास थोडा उशीर होऊ शकतो, पण ते किती चांगले काम करते यात फरक पडत नाही. गोळ्या पाण्यासोबत गिळा आणि लेबलवर दिलेले दोन डोसमधील अंतर पाळा.

गर्भावस्थेत किंवा स्तनपानाच्या काळात पॅरासिटामोल सुरक्षित आहे का?

गर्भावस्थेत औषधाची गरज असेल तेव्हा पॅरासिटामोल सामान्यतः वापरले जाते, सर्वात कमी डोसमध्ये आणि कमीत कमी काळासाठी. स्तनपानाच्या काळातही ते साधारणपणे योग्य मानले जाते. गर्भावस्थेत कोणतेही औषध घेण्याबद्दल डॉक्टरांना विचारा, विशेषतः ताप किंवा दुखणे एक-दोन दिवसांपेक्षा जास्त टिकल्यास.

पॅरासिटामोलला हिंदीत काय म्हणतात, आणि 'बुखार की गोली' म्हणजे पॅरासिटामोल का?

हिंदीतही नाव तेच राहते, ते पैरासिटामोल असे लिहिले जाते. डोलो किंवा क्रोसिन यांसारख्या ब्रँडना लोक अनेकदा 'बुखार की गोली' (तापाची गोळी) म्हणतात, पण ते उपयोग सांगते, एखादे विशिष्ट औषध नाही. गोळीत प्रत्यक्षात काय आहे ते लेबलवर तपासा.

पॅरासिटामोलमुळे लिव्हर किंवा किडनीला इजा होऊ शकते का?

लेबलवर दिलेल्या डोसमध्ये पॅरासिटामोलमुळे लिव्हर (यकृत) किंवा किडनी (मूत्रपिंड) यांना क्वचितच इजा होते. रोजच्या कमाल मात्रेपेक्षा जास्त घेतल्यास, अगदी काही दिवस थोडे जास्त घेतले तरी, लिव्हरला गंभीर इजा होऊ शकते. लिव्हरचा आजार असलेल्या किंवा किडनीचा गंभीर आजार असलेल्या, कमी वजन असलेल्या किंवा खूप दारू पिणाऱ्या व्यक्तींनी आधी डॉक्टरांना विचारावे, कारण त्यांच्यासाठी कमी मर्यादा असू शकते.

पॅरासिटामोल घेताना दारू पिऊ शकतो का?

NHS च्या मार्गदर्शनानुसार पॅरासिटामोलच्या नेहमीच्या डोससोबत मर्यादित प्रमाणात दारू पिणे सहसा चालते. नियमित जास्त प्रमाणात किंवा एकदम खूप दारू प्यायल्यास लिव्हरला इजा होण्याचा धोका वाढतो आणि रोजची मर्यादा कमी असू शकते. तुम्ही खूप किंवा वारंवार दारू पित असाल, तर हे औषध घेण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा फार्मासिस्टला विचारा.

पॅरासिटामोलच्या दोन डोसमध्ये किती तासांचे अंतर असावे?

लेबलवरील सूचना किंवा डॉक्टरांचा सल्ला पाळा. प्रौढांसाठी लेबलवर साधारणपणे दोन डोसमध्ये किमान 4 तास अंतर ठेवा आणि 24 तासांत 4 डोसपेक्षा जास्त घेऊ नका असे सांगितलेले असते. मुलांच्या सिरप आणि थेंबांसाठी अंतर आणि मर्यादा पॅकवर वेगळी छापलेली असते.

सर्दी-फ्लूच्या औषधांसोबत पॅरासिटामोल घेता येते का?

आधी प्रत्येक लेबल तपासा. सर्दी-फ्लूची अनेक उत्पादने, मिश्र वेदनाशामक औषधे आणि काही तापाच्या सिरपमध्ये आधीच पॅरासिटामोल असते, कधी कधी ते ॲसिटामिनोफेन असे लिहिलेले असते. दोन्ही एकत्र घेतल्यास तुमच्या लक्षात न येता एकूण मात्रा रोजच्या कमाल मात्रेपेक्षा जास्त होऊ शकते. सर्व उत्पादनांतील पॅरासिटामोल एकत्र मोजा, आणि शंका असल्यास फार्मासिस्टला विचारा.

पॅरासिटामोल घेतल्यानंतरही ताप उतरला नाही तर काय?

पॅरासिटामोल तापमान कमी करते, पण तापाच्या कारणावर उपचार करत नाही. ताप 3 दिवसांपेक्षा जास्त टिकल्यास, किंवा सोबत अंगावर पुरळ, रक्तस्राव, तीव्र डोकेदुखी, मान अकडणे, श्वास घ्यायला त्रास, गोंधळ किंवा वारंवार उलट्या असल्यास डॉक्टरांना दाखवा. ताप उतरवण्यासाठी लेबलवर परवानगी असलेल्यापेक्षा जास्त औषध घेऊ नका.

पॅरासिटामोल किती वेळात काम करते?

तोंडाने घेतलेले पॅरासिटामोल साधारणपणे सुमारे एका तासात वेदना किंवा ताप कमी करायला सुरुवात करते, आणि एका डोसचा परिणाम सुमारे 4 ते 6 तास टिकतो. म्हणूनच लेबलवर दोन डोसमध्ये किमान 4 तासांचे अंतर सांगितलेले असते. पाण्यात विरघळणाऱ्या गोळ्या आणि सिरप नेहमीच्या गोळ्यांपेक्षा थोडे लवकर काम करू शकतात.

पॅरासिटामोल हे अँटिबायोटिक आहे की NSAID?

दोन्हीही नाही. पॅरासिटामोल वेदना कमी करते आणि ताप उतरवते, पण ते जंतू (बॅक्टेरिया) मारत नाही, त्यामुळे इन्फेक्शनवर उपचार करत नाही. आयब्युप्रोफेनसारख्या NSAID सोबत त्याची सहसा गणना केली जात नाही, कारण त्याचा सूज/दाहावर फारसा परिणाम होत नाही.

भारतात पॅरासिटामोलवर बंदी आहे का?

नाही. एकाच घटकाचे पॅरासिटामोल भारतात विक्रीसाठी मंजूर आहे आणि ते सीडीएससीओच्या बंदी घातलेल्या औषधांच्या यादीत नाही. पॅरासिटामोलसोबत इतर औषधे जोडणाऱ्या काही फिक्स्ड-डोस कॉम्बिनेशनवर ऑगस्ट 2024 मध्ये बंदी घालण्यात आली, म्हणून कोणत्याही मिश्र औषधावरील घटकांची यादी तपासा.

स्रोत

  1. Acetaminophen. StatPearls, National Center for Biotechnology Information (NCBI), US National Library of Medicine
  2. Paracetamol for adults. NHS (UK)
  3. Dengue and severe dengue (fact sheet). World Health Organization
  4. Banned drugs, fixed-dose combinations. Central Drugs Standard Control Organisation (CDSCO), India
  5. National Formulary of India. Indian Pharmacopoeia Commission
  6. Paracetamol 500 mg Tablets (Zentiva): Summary of Product Characteristics. electronic medicines compendium (emc), UK
  7. Paracetamol 500mg Tablets (Flamingo Pharma): Summary of Product Characteristics. electronic medicines compendium (emc), UK
  8. S.O. 1575(E), 25 March 2026: revision of ceiling prices of 767 scheduled formulations under NLEM 2022 (annual WPI revision). National Pharmaceutical Pricing Authority (NPPA), Government of India
  9. National List of Essential Medicines 2022 (section 2.1.5, Paracetamol). Ministry of Health and Family Welfare, Government of India (copy hosted by CDSCO)